08.24.2017 08:59
XƏBƏR MENYUSU
Axtar
...
№ 1
2004-cü ilin dekabr ayından çıxır.
Təsisçi
Azərbaycan Beynəlxalq Avtomobil Daşıyıcıları (ABADA) İctimai Birliyi
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi Şəxslərin Dövlət Qeydiyyatı üzrə Bakı Bölgə Şöbəsində 16 sentyabr 2004-cü il tarixdə dövlət qeydiyyatına alınmışdır.

ŞƏHADƏTNAMƏ: 0104-P72-40981

İdeoloji izahlar və münaqişələrin həll edilməsi

ABBASBƏYLİ A.N., professor,

tarix elmləri doktoru, BDU Beynəlxalq münasibətlər"

kafedrasının müdiri.

 

Mü­na­qi­şə­nin azal­dıl­ma­sı və həll edil­mə­si üçün onun ya­rat­dı­ğı düş­mən ob­ra­zı də­yiş­di­ril­mə­li­dir. Döv­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­qi­şə­lər eli­ta­da for­ma­laş­mış ob­raz­lar­da ic­ti­maiy­yət­də for­ma­laş­mış ob­raz­lar­dan da­ha ki­çik də­yi­şik­lik­lər edil­mək­lə ida­rə edil­miş və tən­zim­lən­miş­dir, la­kin da­vam edən və­tən­daş mü­na­qi­şə­si və ya aman­sız döv­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­qi­şə ob­raz­lar də­yi­şə­nə, rəh­bər­lər və ic­ti­maiy­yət dərs gö­tü­rə­nə qə­dər həll edi­lə bil­məz. Həm də bu pro­ses qar­şı­lıq­lı ol­ma­lı­dır. Rəh­bər­lər və qrup­lar öz rə­qib­lə­ri ba­rə­sin­də tə­səv­vür­lə­ri­ni də­yiş­mə­yə baş­la­dıq­da və mü­na­qi­şə­ni həll et­mək üçün səy­lər­də ma­raq­lı ol­duq­da, mü­na­qi­şə­nin zəif­lə­mə­sin­də müəy­yən irə­li­lə­yiş ya­rat­maq üçün rə­qib­də öz­lə­ri ba­rə­sin­də olan tə­səv­vür­lə­ri də də­yiş­mə­li­dir­lər.

Yal­nız rə­qa­bət apa­ran ma­raq­lar üzə­rin­də cəm­lə­nən mü­na­qi­şə­ni cöz­mək st­ra­te­gi­ya­la­rı, eh­ti­mal ki, düş­mən ob­ra­zı­nın və mən­su­biy­yət mü­na­qi­şə­si­nin də­yiş­mə­si üçün fun­da­men­tal olan öy­rən­mə pro­se­sinə təh­rik edə bil­mə­yə­cək­dir. Həm uzun­müd­dət­li döv­lət­lə­ra­ra­sı, həm də aman­sız et­nik mü­na­qi­şə­də ma­raq­lar ob­raz və inam­lar­la, bun­lar isə öz növ­bə­sin­də, qis­mən mən­su­biy­yət­lə for­ma­laş­dı­rı­lır. Bi­zim təh­did ki­mi gör­dü­yü­müz şey, bö­yük də­rə­cə­də, bi­zim dün­ya­ya bax­maq və özü­mü­zün kim ol­du­ğu­nu dü­şün­mək üsu­lu­mu­zun funk­si­ya­sı­dır.

Əgər təh­did al­tın­da olan mən­su­biy­yət­lər düş­mən ob­ra­zı­nın ya­ra­dıl­ma­sı­nı və mü­na­qi­şə­nin güc­lən­mə­si­ni asan­laş­dı­rır­sa, bu mən­su­biy­yət­lə­rin təh­lü­kə­siz­li­yi­nin tə­min edil­mə­si mü­na­qi­şə­nin həl­li­nin fun­da­men­tal top­la­na­nı ol­ma­lı­dır. Aman­sız və­tən­daş mü­ha­ri­bə­lə­ri­nə və ya döv­lət­lə­rin uzun­müd­dət­li rə­qa­bə­ti­nə qar­şı da­ya­nan sülh ya­ra­dı­cı­la­rı sə­mə­rə­li ol­maq is­tə­yir­lər­sə, ma­raq­la­ra tə­səv­vür­lə­rin və mən­su­biy­yət­lə­rin da­ha ge­niş kon­teks­tin­də mü­ra­ciət et­mə­li­dir­lər. Keç­miş yu­qos­la­vi­ya­da mü­na­qi­şə, ən yax­şı halda, təd­ric­lə əra­zi­lə­rin bö­lüş­dü­rül­mə­si və ora­da ya­şa­yan­la­rın təh­lü­kə­siz­li­yi­nin tə­min edil­mə­si yo­lu ilə həll edi­lə bi­lər­di. Mü­na­qi­şə yal­nız tə­rəf­lər di­gər mən­su­biy­yət­lə­rin le­gi­tim­li­yi­ni və daiml­yi­ni ta­nıya­ca­ğı hal­da həll edi­lə bi­lər­di. Pre­zi­dent Sə­da­tın İs­rai­lin le­gi­tim­li­yi­ni ta­nı­ma­sı İs­rail və qon­şu­la­rı ara­sın­da ge­dən çə­tin sülh pro­se­si qı­fı­lı­nın həl­le­di­ci açar ol­du.

Döv­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­qi­şə­lər­də le­gi­tim­li­yin qar­şı­lıq­lı ta­nın­ma­sı və güc­dən is­ti­fa­də edil­mə­sin­dən im­ti­na olunmas? təh­did al­tın­da olan mən­su­biy­yət­lə­rin təh­lü­kə­siz­li­yi­ni bi­la­va­si­tə tə­min edə və tə­səv­vür­lə­ri ye­ni­dən for­ma­laş­dı­ra bi­lər. Və­tən­daş mü­na­qi­şə­lə­ri­ni qis­mən də, toq­qu­şan mən­su­biy­yət­lə­rin ya­xın­lı­ğı və ən­di­şə və hiss­lə­rin güc­lü ol­ma­sı sə­bə­bin­dən həll et­mək da­ha çə­tin ola bi­lər.

Qəl­pə­lən­miş döv­lət­lər si­ya­si par­ça­lan­ma və rə­qa­bət apa­ran mən­su­biy­yət­lə­rin bir-bi­ri­ni qar­şı­lıq­lı ta­nı­ma­sı yo­lu ilə eli­ta­nın rəh­bər­lə­ri­nin uy­ğun­laş­dı­ğı qrup­la­rın isə kons­ti­tu­si­ya tə­mi­nat­la­rı ilə ay­rı qal­dı­ğı «yol­daş­çı­lıq - con­so­cia­tio­nal» və ya qrup­lar­dan iba­rət in­şa blok­la­rı ya­naş­ma­sı, ya da çar­paz bağ­la­ra ma­lik çox et­nos­lu it­ti­faq­lar ya­ra­dıl­ma­sı­na ça­lı­şı­lan bir­ləş­di­ri­ci ya­naş­ma va­si­tə­si­lə bər­pa olu­na bi­lər.

Bir-bi­ri­ni qar­şı­lıq­lı ta­nı­ma və si­ya­si ay­rıl­ma mü­na­qi­şə­nin zəif­lə­dil­mə­si­nin ən uza­ğa ge­dən st­ra­te­gi­ya­sı­dır. Onil­lik­lər bo­yu da­vam et­miş aman­sız mü­ha­ri­bə­dən son­ra, 1989-cu il­də Li­va­nın di­ni qrup­la­rı­nın rəh­bər­lə­ri öz­lə­ri­nin mü­ha­ri­bə­dən əv­vəl­ki ic­ma (kon­ses­sio­nal) söv­də­ləş­mə­lə­ri­nin tə­məl­lə­ri­ni də­yiş­di­lər. Ma­ro­nit xris­tian ic­ma­sı­nın ha­kim­li­yi­nin əvə­zi­nə in­di mü­səl­man və xris­tian­lar ha­ki­miy­yə­ti bə­ra­bər bö­lüş­dü­rür­dü­lər. Söv­də­ləş­mə ma­ro­nit xris­tian­lar üçün pre­zi­dent, sün­ni mü­səl­man­lar üçün baş na­zir, şiə mü­səl­man­la­rı üçün Mil­li As­samb­le­ya­nın səd­ri və­zi­fə­si­ni tə­min et­mək­də da­vam edir. Si­ya­si qə­rar­lar, on­la­rın ic­ma­la­rı ay­rı-ay­rı­lıq­da qal­maq­la, zir­və­də­ki rəh­bər­lər tə­rə­fin­dən qə­bul edi­lir.

Çar­paz əla­qə­li çox et­nos­lu it­ti­faq­la­rın qu­rul­ma­sı da­ha bir st­ra­te­gi­ya­dır. Bu Bos­ni­ya - Her­so­qo­vi­na­nın di­ni rəh­bər­lə­ri­nin prin­si­pial tə­lə­bi idi. Day­ton - da əl­də edil­miş ra­zı­laş­ma prin­sip­cə çox et­nos­lu Bos­ni­ya­ya hör­mət bəs­lə­yir, la­kin bu si­ya­si çər­çi­və­də Bos­ni­ya serb­lə­ri­nin mü­səl­man­lar­dan və xor­vat­lar­dan de fac­to ay­rıl­ma­sı­nı tə­min edir. Ko­so­vo­lu­lar (ko­so­var­lar) for­mal müs­tə­qil­lik­də, Ser­bi­ya isə bir­ləş­mək­də tə­kid et­di­yin­dən Ko­so­vo prob­le­mi həl­li­ni tap­ma­mış qa­lır. Bü­tün bu hal­lar­da mü­na­qi­şə­nin zəif­lə­dil­mə­si təd­ri­ci qu­ru­cu­luq pro­se­sin­də ki­çik qar­şı­lıq­lı gü­zəşt­lər mü­ba­di­lə­sin­dən da­ha ar­tıq bir şey tə­ləb edir­di. Həl­lin kö­kü çox vaxt yük­sək və­zi­fə­li rəh­bər­lə­rin müx­tə­lif mən­su­biy­yət­lə­ri ta­nı­maq, on­la­ra hör­mət et­mək, on­la­rı uy­ğun­laş­dır­maq və si­ya­si ha­ki­miy­yə­ti bö­lüş­dür­mək is­ti­qa­mə­tin­də çə­tin qə­rar­lar qə­bul et­mə­sin­dən ke­çir.

Bü­tün bu st­ra­te­gi­ya­lar fərz edir ki, mən­su­biy­yət və tə­səv­vür­lər sa­bit­dir və on­lar ol­du­ğu ki­mi ta­nın­ma­lı­dır (qə­bul edil­mə­li­dir). Be­lə bəd­bin ba­xış qə­ti de­yil­dir. So­sial psi­xo­lo­gi­ya sa­hə­sin­də­ki təd­qi­qat­lar işə­rə edir ki, fər­di ste­reo­tip­ləş­dir­mə ara­dan qal­dı­rı­la bi­lər, la­kin za­man-za­man təh­sil və so­sial pro­ses­lər meyl­lə­ri (qa­baq­ca­dan for­ma­laş­mış rəy­lə­ri) eh­ti­yat­sız ola­raq möh­kəm­lə­də bi­lər. Di­gər­lə­ri bil­di­rir­lər ki, mən­su­biy­yət ve­ril­miş (əzə­li) yox, qar­şı­lıq­lı tə­sir­lər in­ki­şaf et­dik­cə və kon­tekst­lər tə­ka­mül et­dik­cə so­sial in­şa edi­lən­dir. Be­ne­dict An­der­son mü­şa­hi­də et­miş­dir ki, fərd­lə­rin bir-bi­ri­ni ta­nı­dı­ğı ai­lə­lər və klan­lar­dan fərq­li ola­raq, mil­lət­lər keç­mi­şi, ənə­nə­lə­ri və əla­qə­lə­ri vaxt keç­dik­cə yo­zu­lan və ye­ni­dən yo­zu­lan «tə­səv­vü­ri (xə­ya­li) ic­ma­lar­dır». Elə­cə də, si­ya­si mən­su­biy­yət­lər ənə­nə­lə­ri in­şa edi­lən və ye­ni­dən yo­zu­lan tə­səv­vü­ri ic­ma­lar­dan ası­lı­dır. De­mə­li, rəh­bər­lər və ic­ma­lar öz mü­na­si­bət­lə­ri­ni ye­ni­dən qur­duq­la­rı hal­da mən­su­biy­yət­lər ye­ni­dən for­ma­la­şa və də­yi­şə bi­lər.

Mən­su­biy­yət­lər, adə­tən, zəif­lə­rin mü­­da­fiə edil­mə­si, so­sial ca­vab­deh­lik, ali­cə­nab­lıq, əda­lət­li­lik və qar­şı­lıq­lıq, elə­cə də hör­mət, nü­fuz və qi­sa­sın da­xil ol­du­ğu bö­lüş­dü­rü­lən (ümu­mi) ic­ma ənə­nə­lə­ri və nor­ma­la­rı­na vur­ğu edən top­la­nan­la­ra ma­lik mü­rək­kəb st­ruk­tur­lar­dır.

Bu müx­tə­lif nor­ma­la­ra edi­lən vur­ğu şə­rait­dən ası­lı ola­raq də­yi­şir. Təc­rü­bə­li va­si­tə­çi­lər ca­vab­deh­lik, əda­lət­li­lik və şəf­qət­li­lik ki­mi müs­bət də­yər­lə­ri şə­rəf və nü­fu­zun va­cib ele­ment­lə­ri ki­mi qeyd edə bi­lər­lər. Mən­su­biy­yət ənə­nə­sin­də «ən yax­şı­ya» mü­ra­ciət «tə­səv­vü­ri ic­ma» da­xi­lin­də vur­ğu­nun son nə­ti­cə­də tə­səv­vür­lə­ri də­yi­şə, ma­raq­la­rı ye­ni­dən for­ma­laş­dı­ra bi­lən, di­gər­lə­ri­nin mən­su­biy­yə­ti­nə dö­züm­lü­lük və on­la­rın ta­nın­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nən əda­lət­li­lik və qar­şı­lıq­lıq üçün mey­dan açıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də sü­rüş­mə­si­nə gə­ti­rə bi­lər.

Ra­sio­nal se­çim nor­ma­la­rın­dan sis­tem­li sap­ma nü­mu­nə­lə­ri­nin ver­di­yi də­lil­lər sağ­lam­dır. Də­lil­lə­rin ço­xu nə­za­rət­də sax­la­nı­lan «la­bo­ra­to­ri­ya» təc­rü­bə­lə­rin­dən qay­naq­lan­sa da, si­ya­si psi­xo­loq­lar bu nü­mu­nə­lə­ri yük­sək də­yər­li bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lər­də­ki həl­lə­rin tə­si­sati təd­bir­lər və si­ya­si mə­də­niy­yət­lə­rin ge­niş dia­pa­zo­nu bo­yu təh­li­li əsa­sın­da sə­nəd­ləş­di­rir­lər. Bu­nun­la be­lə, bey­nəl­xalq əla­qə­lə­rin ha­kim nə­zə­riy­yə­lə­ri hə­lə də se­çim və sə­bəb (mo­tiv) haq­qın­da çox məh­dud fər­ziy­yə­lər­dən is­ti­fa­də edir: rea­list­lər döv­lət­lə­ri uni­tar təh­lü­kə­siz­lik mak­si­mal­laş­dı­rı­cı­la­rı ki­mi, li­be­ral­lar və neo­li­be­ral tə­si­sat­çı­lar isə ri­fa­hı mak­si­mal­laş­dı­ran ki­mi nə­zər­dən ke­çi­rir. Hər iki­si prob­le­min təq­di­ma­tı­nı ve­ril­miş ki­mi qə­bul edir və həll prob­le­mi­nin kon­tur­la­rı­nı ödə­niş mat­ri­si­nin əla­mət­lə­rin­dən qu­rur; bu mə­na­da on­lar son­dan əv­və­lə mü­la­hi­zə yü­rü­dür. Konst­ruk­ti­vist­lər se­çi­min təq­di­ma­tı­nı sual al­tı­na alır, la­kin döv­lə­tə nor­ma ya­ra­dı­cı­sı ki­mi ba­xır­lar. Bu nə­zə­ri konst­ruk­si­ya­lar və psi­xo­lo­ji təh­lil­lər ara­sın­da­kı nə­zə­ri və em­pi­rik fərq çox bö­yük gö­rü­nür. La­kin müx­tə­lif nə­zə­ri ya­naş­ma­la­rın sər­həd şərt­lə­ri da­ha diq­qət­lə yox­la­nıl­sa, fərq­lər gö­rün­dü­yün­dən da­ha ki­çik ola bi­lər.

Mər­kə­zi prob­lem təh­li­lin miq­yas şərt­lə­ri­ni müəy­yən et­mək­dir. Psi­xo­lo­ji alət­lər izah et­mə gü­cü­nü ar­tır­maq və təh­li­li zən­gin­ləş­dir­mək üçün han­sı şə­rait­də apa­rı­cı nə­zə­ri ya­naş­ma­lar­la bir­lik­də is­ti­fa­də edi­lə bi­lər? Psi­xo­lo­ji təh­lil­lər apa­rı­cı nə­zə­riy­yə­lə­rə rə­qib­dir, yox­sa müəy­yən şə­rait­də fay­da­lı ta­mam­la­yı­cı ki­mi is­ti­fa­də edi­lə bi­lər? Psi­xo­lo­ji ya­naş­ma­lar ha­kim ya­naş­ma­la­rın st­ruk­tur təh­li­li­nin da­xi­li­nə ən yax­şı ne­cə yer­ləş­di­ri­lə bi­lər.

Rea­list və li­be­ral ya­naş­ma­lar ra­sio­nal se­çi­mi öz nü­və­lə­ri­nə da­xil edir. Psi­xo­lo­ji və ya­naş­ma­lar ra­sio­nal se­çim fərq­li mü­qa­yi­sə­li üs­tün­lük­lə­rə ma­lik­dir. Ra­sio­nal se­çim nə­zə­ri ba­xım­dan şıq­dır­sa, psi­xo­lo­ji ya­naş­ma­lar qə­rar qə­bul et­mə pro­ses­lə­ri­nə əya­ni də­qiq­lik ve­rir. Hər bi­ri­nin müx­tə­lif ça­tış­ma­maz­lıq­la­rı var: in­di ən sa­də və ma­raq kəsb et­mə­yən və­ziy­yət­lər is­tis­na edil­mək­lə adam­la­rın «ra­sio­nal akt­yor­lar» ol­ma­ma­sı ba­rə­də psi­xo­lo­ji təd­qi­qat­lar­dan gə­lən də­lil­lər sağ­lam ol­sa da, psi­xo­loq­lar hə­lə də se­çi­mi izah edən güc­lü ümu­mi nə­zə­riy­yə ya­ra­da bil­mə­yib. «Məh­dud ra­sio­nal­lıq» an­la­yış­la­rı­nı qə­bul edən ra­sio­nal se­çim nə­zə­riy­yə­çi­lə­ri id­ra­ki psi­xo­loq­lar­la da­nı­şıq­lar­da da­ha asan iş­ti­rak edə bi­lər­lər.

Ra­sio­nal se­çim döv­lət­lə­ra­ra­sı qar­şı­lıq­lı tə­sir­lə­rin for­mal təh­li­lini qar­şı­lıq­lı əvəz edi­lə bi­lən de­duk­tiv apa­rat ki­mi tə­min edir. Müəy­yən hal­lar­da ra­sio­nal se­çim nə­zə­riy­yə­çi­lə­ri əya­ni də­qiq­li­yi qa­baq­la­yır və tə­kid edir­lər ki, mo­de­lin proq­noz­la­rı dav­ra­nış­la mü­qa­yi­sə edil­dik­də, döv­lət­lə­rin uni­tar ra­sio­nal akt­yor­lar ki­mi nə­zər­dən ke­çi­ril­mə­si izah et­mə və proq­noz ver­mə qa­bi­liy­yə­ti­ni da­ha da məh­sul­dar edir. Ra­sio­nal se­çim nə­zə­riy­yə­lə­ri st­ra­te­ji qar­şı­lıq­lı tə­sir­lə­rin sa­də­ləş­di­ril­miş mən­zə­rə­si (təq­di­ma­tı) va­si­tə­si­lə döv­lət dav­ra­nı­şı­nın, əks hal­da em­pi­rik təf­si­lat­lar­la pər­də­lə­nə bi­lə­cək güc­lü iza­hı­nı və proq­no­zu­nu tə­min et­dik­lə­ri­ni id­dia edir. Ra­sio­nal se­çim təh­li­li həll prob­lem­lə­ri ti­pik ola­raq ha­di­sə­lə­rin yax­şı ba­şa dü­şül­müş si­nif­lə­ri­nin, for­mal ola­raq, çox­lu say­da di­gər ha­di­sə­lə­rin ey­ni olan nü­mu­nə­lə­ri ilə məş­ğul olar­kən ən uğur­lu­dur. Ra­sio­nal se­çim rə­qa­bət apa­ran ba­zar­la­rın və ya bö­yük təş­ki­la­ti sis­tem­lə­rin təh­li­lin­də şıq, güc­lü və za­man-za­man in­tui­si­ya­ya zidd izah­lar tə­min edə bi­lir.

La­kin bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə nis­bə­tən ki­çik əra­zi­də, az miq­dar­da baş ve­rir. Ona gö­rə də təh­li­li çə­tin­dir və qə­rar qə­bul edən­lə­rin ta­ri­xi keç­miş­dən prob­lem haq­qın­da xa­rak­te­rik tə­səv­vür­lə­ri, eh­ti­mal pay­lan­ma­sı­nı və müx­tə­lif va­riant­la­rın öl­çü­lə­ri əsa­sın­da də­yər­lə­rin met­ri­ka­sı­nı çı­xa­ra bi­lə­cək­lə­ri ki­fa­yət miq­dar­da «bən­zər» hal­lar müəy­yən et­mə­si az eh­ti­mal­lı­dır. Bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə ra­sio­nal se­çim təd­qi­qat­la­rı­nın ço­xu bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lər­də­ki həll prob­le­mi­nin aş­kar mü­rək­kəb­li­yi və qey­ri - müəy­yən­li­yin ilə sa­də­ləş­di­ril­miş mən­zə­rə­lər st­ra­te­gi­ya­sı va­si­tə­si­lə məş­ğul olur. Be­lə sa­də­ləş­di­ril­miş mən­zə­rə­lər (təq­di­mat­lar) çox vaxt ana­li­tik cə­hət­dən asan emal edi­lən­dir, bu mə­na­da ki, oyun­la­rın ta­raz­lıq həl­lə­ri, əgər möv­cud­dur­sa, dav­ra­nı­şın müəy­yən proq­noz­la­rı­na gə­ti­rir. Sa­də­ləş­di­ril­miş təq­di­mat st­ra­te­gi­ya­sı fərz edir ki, döv­lət­lər və ya qrup rəh­bər­lə­ri­nin oyu­na qo­yu­lan­lar, va­riant­lar, xərc­lər, qa­zanc­lar, eh­ti­mal­lar və ma­raq­lar, rə­qib­lə­rin məq­səd­lə­ri və mə­ram­la­rı ba­rə­sin­də çaş­qın­lı­ğı və qey­ri - müəy­yən­li­yi­nə bax­ma­ya­raq, mü­cər­rəd­ləş­dir­mə həll prob­le­mi­nin məğ­zi­ni əha­tə edir. Ger­çək­lik və təq­di­mat (mən­zə­rə) izo­morf­dur­sa bu id­dia pri­ma fa­cie-dir (ən eh­ti­mal­lı­dır), izo­morf­luq po­zul­duq­da isə da­ha az eh­ti­mal­lı olur. Sa­də­ləş­di­ril­miş təq­di­mat­lar yax­şı st­ruk­tur­laş­dı­rıl­mış həll prob­lem­lə­rin­də fay­da­lı ana­li­tik st­ra­te­gi­ya ola bi­lər­sə də, prob­lem­lə­rin de­mək olar ki, hə­mi­şə pis st­ruk­tur­laş­dı­rıl­mış ol­du­ğu bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lə­rin həl­lin­də çə­tin ki, yar­dım­çı ol­sun.

Pis st­ruk­tur­laş­mış həll prob­lem­lə­rin­də st­ra­te­ji qar­şı­lıq­lı tə­si­rin təq­di­ma­tı ki­mi is­ti­fa­də edi­lə­cək oyu­nun se­çil­mə­si (və üs­tün tər­tib­li oyun­çu­la­rın müəy­yən edil­mə­si) təq­di­ma­tın bir izah alə­ti ki­mi ana­li­tik fay­da­lı­lı­ğı­nı aşa­ğı sa­lan ira­di (əsas­sız) bir ra­zı­laş­ma­dır.

İd­ra­ki və so­sial psi­xo­lo­gi­ya rəh­bər­lə­rin bu qey­ri - müəy­yən­lik və mü­rək­kəb­li­yi ne­cə rəf et­di­yi­ni izah edir. On­lar adə­tən bir­qiy­mət­li ol­ma­yan və­ziy­yət­lə­ri on­la­ra əhə­miy­yət­li gö­rün­müş ta­ri­xi təc­rü­bə əsa­sın­da yo­zur­lar və ya dav­ra­nı­şın «ta­ri­xin idio­sink­re­tik (xa­rak­te­rik) dərs­lə­ri­ni» əks et­di­rən baş bar­maq qay­da­sın­dan is­ti­fa­də edir­lər. İdio­sink­re­tik ol­ma­la­rı­na bax­ma­ya­raq prob­le­min təq­di­ma­tı­na, mü­ha­ki­mə yü­rü­dül­mə­si və he­sab­la­ma apa­rıl­ma­sı­na güc­lü tə­sir et­di­yin­dən bun­lar ra­sio­nal se­çim təh­li­li­ni son də­rə­cə mü­rək­kəb­ləş­di­rir. Prob­le­min təq­di­ma­tı (qo­yu­lu­şu) hər bir bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­də mü­hüm də­yi­şən­dir və ona gö­rə də ger­çək dün­ya­da­kı həl­li prob­lem­lə­ri­nin ra­sio­nal se­çim nə­zə­riy­yə­çi­lə­ri­nin is­ti­fa­də et­dik­lə­ri qay­da­da for­mal mü­cər­rəd­ləş­dir­mə­lə­ri­nə bə­raət qa­zan­dır­maq çə­tin­dir. İd­ra­ki psi­xo­lo­gi­ya­nın an­la­yış­la­rı və üsul­la­rı prob­le­min təq­di­ma­tı­nı ba­şa düş­mək üçün nis­bə­tən da­ha uy­ğun­dur.

Çə­kin­dir­mə və kəs­kin­ləş­mə (es­ka­la­si­ya) spi­ral­la­rı mo­del­yer­lə­ri ara­sın­da­kı mü­ba­hi­sə­lə­rin təd­qi­qi iki ya­naş­ma­nın bir-bi­ri­ni ta­mam­la­dı­ğı­nı nü­ma­yiş et­di­rir. Mü­ba­hi­sə ən yax­şı miq­yas şərt­lə­ri prob­le­mi ki­mi for­mu­lə edi­lə bi­lər. Ra­sio­nal se­çim nə­zə­riy­yə­çi­lə­ri çə­kin­dir­mə­ni qar­şı­lıq­lı ası­lı ra­sio­nal se­çim­lər dəs­ti ki­mi mo­del­ləş­di­rir və la­yi­hə­lən­dir­dik­lə­ri di­lem­ma­la­rı həll et­mək üçün in­tui­si­ya­ya zidd st­ra­te­ji se­çim­lər müəy­yən edir­lər. Psi­xo­lo­ji izah­lar diq­qə­ti təq­di­mat, mü­ha­ki­mə, mo­ti­va­si­ya (is­tək) və ən­di­şə prob­lem­lə­rin­də cəm­lə­yir, rəh­bər­lə­rin bir şüur­lu ida­rə­çi­lər ki­mi təh­did mü­hi­tin­də bir­qiy­mət­li ol­ma­yan mə­lu­mat­la ne­cə dav­ran­dı­ğı­nı müəy­yən edir və bil­di­rir ki, ra­sio­nal mo­del­lər­dən çı­xa­rı­lan st­ra­te­gi­ya­lar əks nə­ti­cə­lə­rə gə­ti­rən və qor­xu­lu kəs­kin­ləş­mə spi­ra­lı ilə nə­ti­cə­lə­nən ola bi­lər.

Nə­zər nöq­tə­si nə­zə­riy­yə­si bu, za­hi­rən bir-bi­ri­nə zidd ta­pın­tı­la­rı həll et­mə­yə yar­dım gös­tə­rir. Döv­lət­lər sta­tus kvo (möv­cud olan və­ziy­yət) ilə tam ra­zı­dır­lar­sa, on­la­ra qa­zanc ob­las­tın­da olan və çə­kin­dir­mə təh­di­di üçün əl­ve­riş­li hə­dəf­lər ki­mi bax­maq olar, çün­ki on­lar gü­man ki, qa­zanc­lar­la risk et­mə­yin ək­si­nə ola­caq. Be­lə şə­rait­də, eh­ti­mal pay­lan­ma­sı­nın ekst­re­mum­la­rı is­tis­na edil­mək­lə, ra­sio­nal se­çim gü­man ki, qə­naət­cil izah tə­min edə­cək. La­kin döv­lət­lər əhə­miy­yət­li it­ki­lə­rə mə­ruz qal­mış və bu it­ki­lər­lə ba­rı­şa bil­mə­miş­sə çə­kin­dir­mə təh­did­lə­ri­nin it­ki­yə yol ver­mə­mək üçün ris­ki qə­bul et­mə­yə ha­zır olan rəh­bər­lə­rin kəs­kin­ləş­mə (es­ka­la­si­ya) təh­rik et­mə­si­nə gə­ti­rə­cə­yi da­ha eh­ti­mal­lı­dır.

İd­ra­ki psi­xo­lo­gi­ya və ra­sio­nal se­çim kri­tik miq­yas şərt­lə­ri (şə­rai­ti) ya­ra­nan ki­mi bir-bi­ri­ni ta­mam­la­yan olur. Prob­le­min təq­di­ma­tı fərz de­yil, müəy­yən edil­dik­dən son­ra alim­lər mü­hi­tin mü­rək­kəb­li­yi­ni, qey­ri - müəy­yən­lik­lə­rin miq­ya­sı­nı və şə­rai­tin əla­mət­lə­ri­ni (at­ri­but­la­rı­nı) təd­qiq edə bi­lər­lər. Son­ra rəh­bər­lə­rin qa­zanc yox­sa it­ki ob­las­tın­da ol­duq­la­rı­nı müəy­yən edə bi­lər və he­sab­la­ma­la­rın fay­da­lı­lı­ğı mak­si­mal­laş­dı­ran, məq­bul və ya ra­sio­nal nor­ma­lar­dan psi­xo­loq­la­rın göz­lə­dik­lə­ri sap­ma­la­rı aq­rok­si­ma­si­ya edən ola­ca­ğı eh­ti­ma­lı­nı qiy­mət­lən­di­rə bi­lər.

Bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lə­rin konst­ruk­ti­vist izah­la­rı ilə psi­xo­lo­ji təh­lil­lər ara­sın­da da­ha bö­yük uyar­lıq var. Ra­sio­nal se­çi­min söh­bə­ti id­ra­ki psi­xo­lo­gi­ya ilə­dir­sə, konst­ruk­ti­vist­lə­rin dia­lo­qu so­sial psi­xo­lo­gi­ya ilə­dir. Konst­ruk­ti­vist­lər se­çi­min rəh­bər­lə­rin mən­su­biy­yə­ti - on­la­rın öz döv­lət­lə­ri­ni və ya qrup­la­rı­nı ne­jə müəy­yən et­mə­si, kim ol­ma­sı və başq­la­rı ilə nis­bət­də öz­lə­ri­ni ne­cə gör­mə­si ilə də­rin­dən mə­lu­mat­lan­dı­rı­lan an­la­yı­şı­nı in­ki­şaf et­di­rir­lər. Konst­ruk­ti­vist­lər kol­lek­tiv mən­su­biy­yə­ti tə­sis edən kol­lek­tiv və ya bö­lüş­dü­rü­lən (ümu­mi) inam­la­rı, nor­ma ya­ra­dıl­ma­sı və ona ria­yət edil­mə­si pro­ses­lə­ri­ni da­xil et­mək üçün bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lə­rin psi­xo­lo­ji izah­la­rı­nın adə­tən rəh­bər­lə­rin inam­la­rı, tə­səv­vür­lə­ri (ob­raz­la­rı) və mü­ha­ki­mə­lə­ri­ni mər­kə­zə qo­yan re­per­tua­rı­nı ge­niş­lən­dir­di­lər. Rea­list və li­be­ral­lar­dan fərq­li ola­raq konst­ruk­ti­vist­lər mən­su­biy­yət və ma­raq­la­rı ve­ri­lən (əzə­li) ki­mi de­yil, da­ha çox öz­gə­lər ilə qar­şı­lıq­lı tə­sir nə­ti­cə­sin­də ya­ra­nan ki­mi qə­bul edir­lər. On­lar mən­su­biy­yət an­la­yı­şı­nın içə­ri­si­nə bir tə­si­sa­ti ele­ment ki­mi tək­cə ma­ra­ğı yox həm də nor­ma­la­ra diq­qə­ti qo­yur­lar.

Se­çi­min iza­hı ki­mi in­şa edil­miş mən­su­biy­yət­lə­rə be­lə vur­ğu edil­mə­si nor­ma­la­rın se­çim me­ya­rı­na çev­ril­mə­si şə­rai­ti­nin təd­qi­qi ilə məş­ğul so­sial psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lər­lə fay­da­lı dia­lo­qu müm­kün edir. So­sial psi­xo­lo­gi­ya bir se­çim (qə­rar ver­mə) qay­da­sı ki­mi bə­ra­bər­lik, əda­lət və əd­liy­yə ki­mi me­yar­la­rın ma­raq­la­rın mak­si­mal­laş­dı­rıl­ma­sı­nı üs­tə­lə­di­yi şə­rai­ti təd­qiq edir. Psi­xo­lo­gi­ya­da so­sial mən­su­biy­yət nə­zə­riy­yə­si mən­su­biy­yə­tin konst­ruk­ti­vist ar­qu­ment­lə­rin həl­le­di­ci top­la­na­nı­nı ne­cə də­yiş­di­yi­nə vur­ğu edir.

So­sial mən­su­biy­yət nə­zə­riy­yə­si mən­su­biy­yə­tin də­yiş­mə­si haq­qın­da ar­qu­ment­lə­ri zən­gin­ləş­di­rə və ge­niş­lən­di­rə bi­lər. So­sial mən­su­biy­yət konst­ruk­ti-vist­lə­rin fərz et­di­yi ki­mi tək­cə baş­qa­la­rı ilə qar­şı­lıq­lı tə­sir nə­ti­cə­sin­də de­yil, həm də so­sial psi­xo­loq­la­rın bil­dir­di­yi ki­mi öz­lə­ri­ni qru­pa mən­sub et­mək pro­se­si va­si­tə­si­lə ya­ra­nır. Adam­la­rın müəy­yən so­sial qru­pa mən­sub ol­ma­sı se­çim üçün əhə­miy­yət­li­dir, yox­sa mən­su­biy­yə­ti se­çər­kən in­san­lar bir-bi­ri­nə zidd olan da­xil ol­maq və ay­rıl­maq (se­çil­mək) im­pe­ra­tiv­lə­ri ara­sın­da mü­ba­ri­zə apa­rır­lar. Mə­sə­lən, Ka­na­da özü­nün mə­də­ni müəy­yən­lik ax­ta­rış­la­rın­da da­ha ge­niş Şi­ma­li Ame­ri­ka ti­ca­rət sis­te­mi­nin tər­kib his­sə­si­dir.

Qrup ey­ni­li­yi və ya so­sial mən­su­biy­yət ya­ra­dan id­ra­ki me­xa­nizm­lər ka­te­qo­ri­ya­laş­dır­ma və so­sial mü­qa­yi­sə­dir. Ka­te­qo­ri­ya­laş­dır­ma qrup­la­ra­ra­sı sər­həd­lə­ri for­ma­laş­dı­rır və ste­reo­tip ya­ra­dır.

La­kin mə­nim əv­vəl­lər mü­za­ki­rə et­di­yim ki­mi ste­reo­tip­ləş­dir­mə heç də hə­mi­şə mü­na­qi­şə­yə gə­tir­mir. Qrup­lar və döv­lət­lər mən­su­biy­yət mü­na­qi­şə­lə­ri ilə əla­qə­dar st­ra­te­gi­ya se­çi­mi­nə ma­lik­dir: on­lar da­ha qa­baq­cıl mən­su­biy­yə­tə qa­rış­ma­ğa (as­si­mil­ya­si­ya et­mə­yə) ça­lı­şa bi­lər, öz mən­su­biy­yət­lə­ri­nin də­yər­lə­ri­ni ye­ni­dən tə­yin edə bi­lər və nə­ha­yət ya­rış­maq yo­lu­nu tu­ta bi­lər. Bu gün Av­ro­pa Bir­li­yin­dən kə­nar­da olan bə­zi döv­lət­lər in­san hü­quq­la­rı­nı göz­lə­yən və hü­qu­qi pro­ses­lə­rə uy­ğun gə­lən de­mok­ra­tik mən­su­biy­yə­ti­ni xü­su­si vur­ğu­la­yır. On­la­rın rəh­bər­lə­ri üs­tün he­sab et­dik­lə­ri mən­su­biy­yə­tə qo­şul­maq se­çi­mi edib­lər; mən­su­biy­yə­tin də­yiş­mə­si da­xil ol­maq və ya­rar­lan­maq st­ra­te­gi­ya­sı­na çev­ril­mə­yə baş­la­mış­dır. ASEAN üzv­lə­ri «Asi­ya yo­lu» ki­mi ta­nı­nan qrup ya­rat­maq­la öz­lə­ri­nin fərq­li­li­yi­nin də­yər­li ol­du­ğu­nu vur­ğu­la­maq yo­lu­nu seç­miş­lər. Föv­qə­la­də hal­lar­da, öz mən­su­biy­yət­lə­ri­nin təh­did al­tın­da ol­du­ğu­nu hiss et­dik­də və da­xi­lol­ma səd­lə­ri ke­çil­məz ol­duq­da qrup­lar ya­rış­ma­nı (rə­qa­bət apar­ma­nı) se­çir­lər. So­sial mən­su­biy­yət nə­zə­riy­yə­si rəh­bər­lə­rin ni­yə əl al­tın­da olan so­sial təq­di­mat­lar (təs­vir­lər) re­per­tua­rın­dan seç­dik­lə­ri­ni izah et­mə­yə, da­xi­lol­ma səd­lə­ri­nin qa­lın­lı­ğı­nı yox­la­maq­la isə döv­lət­lə­rin və qrup­la­rın mən­su­biy­yə­ti də­yiş­mə­nin bu və ya di­gər st­ra­te­gi­ya­sı­nı seç­mə­si­nin eh­ti­mal­lı ol­dü­ğü şə­rai­ti müəy­yən et­mə­yə kö­mək edir.

Bey­nəl­xalq si­ya­sə­tə psi­xo­lo­ji ya­naş­ma­la­rın tən­qid­çi­lə­ri bil­di­rir­lər ki, bu ya­naş­ma­lar fər­di se­çi­mə mü­na­sib ola bi­lər­lər, la­kin on­lar çox məh­dud, uy­ğun­laş­dı­rıl­mış və çirk­li­dir və təh­li­lin dün­ya si­ya­sə­ti­nin ge­niş si­tem­li nü­mu­nə­lə­ri­ni (mo­del­lə­ri­ni) izah et­mə­yə uy­ğun gəl­mə­yən bir sə­viy­yə­sin­də du­rur­lar. Tə­rəf­dar­lar bil­di­rir­lər ki, həm fər­di, həm də kol­lek­tiv sə­viy­yə­də dü­şün­mə və se­çi­min sis­tem­li mo­del­lə­ri­nin sü­but­la­rı sağ­lam­dır və qey­ri-düz­gün fər­ziy­yə­lər üzə­rin­də qu­rul­muş, fərd­lə­rin və kol­lek­tiv­lə­rin özü­nü və öz se­çi­mi­ni ne­cə müəy­yən et­mə­si haq­qın­da bi­zim hal-ha­zır­da bil­dik­lə­ri­mi­zin ço­xu­nun üs­tün­dən xətt çə­kən ge­niş de­duk­tiv ar­qu­ment­lər bey­nəl­xalq və qrup­la­ra­ra­sı mü­na­qi­şə­lə­rin güc­lü izah­la­rı üçün çə­tin ki, eti­bar­lı tə­məl­lər tə­min et­sin.

Psi­xo­lo­ji ya­naş­ma­lar sis­tem­li nü­mu­nə­lə­rin st­ruk­tur izah­la­rı da­xi­lin­də da­vam edən mü­ba­hi­sə­lər­də sər­həd şərt­lə­ri­ni qur­maq üçün fay­da­lı­dır. On­lar do­la­yı­sıy­la şərt­lə­rin də­yiş­mə­sin­dən ası­lı ola­raq qey­ri-məh­dud olan se­çim nə­zə­riy­yə­lə­ri­nə söy­kə­nən izah­la­rı tə­miz­lə­mə­yə və mə­lu­mat­lan­dır­ma­ğa kö­mək edir. Psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lə­rin «çirk­li­li­yi» və aş­kar­lı­ğı (də­lil­lə­ri) bey­nəl­xalq mü­na­qi­şə­lə­rin di­na­mi­ka­sı və qar­şı­sı­nın alın­ma­sı ba­rə­də bö­yük mü­ba­hi­sə­lə­rə konk­ret­lik və cid­di­lik ve­rə bi­lər. Psi­xo­lo­ji ya­naş­ma­lar ha­be­lə, mən­su­biy­yə­tin for­ma­laş­ma­sı və də­yiş­mə­si, elə­cə də nor­ma­la­rın ya­ra­dıl­ma­sı və on­la­ra ria­yət edil­mə­si üzə­rin­də qu­ru­lan nə­zə­riy­yə­lə­ri konk­ret­ləş­dir­mə­yə kö­mək edir.

Psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lər, ha­be­lə, si­ya­si rə­hə­bər­lə­rin mü­na­qi­şə­lə­ri qı­zış­dır­maq və ya sa­kit­ləş­dir­mək üçün et­dik­lə­ri məh­dud se­çim­lə­ri izah et­mək­də və bir-bi­ri ilə əla­qə­lən­di­ril­miş se­çim­lər sil­si­lə­si­nin nə­ti­cə­si olan qar­şı­lıq­lı tə­sir nü­mu­nə­lə­ri­nin təh­li­lin­də fay­da­lı­dır. Mə­sə­lən, söv­də­ləş­mə pro­ses­lə­ri­nin də­yə­ri ni­yə ma­sa­nın üs­tün­də qo­yub get­mə­si ba­rə­də ca­ri tap­ma­ca və ya hər şe­yi bi­lən neyt­ral mü­şa­hi­də­çi üçün tam aş­kar gö­rü­nən ra­zı­laş­ma­nı əl­də et­mək­də uğur­suz­lu­ğa dü­çar ol­ma­sı da, psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lər tə­rə­fin­dən çox vaxt yax­şı izah edi­lir. Əla­qə­dar tap­ma­ca - rəh­bər­lə­rin bir dəs­ti­nin di­gər dəs­tin işa­rə­lə­ri­ni oxu­maq və də­qiq yoz­maq­la uğur­suz­lu­ğu da psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lər tə­rə­fin­dən yax­şı izah edi­lir. Mü­na­qi­şə­nin qı­zış­ma­sı və ya sa­kit­ləş­mə­si­nin iza­hın­da­kı nə­zə­ri və em­pi­rik in­ki­şaf psi­xo­lo­ji nə­zə­riy­yə­lə­ri, on­la­rın bir ara­ya sı­ğan­lı­ğı­nı və nis­bi fay­da­lı­lı­ğı­nı diq­qət­lə yox­la­maq­la, ha­kim ra­sio­nal və konst­ruk­ti­vist ənə­nə­lə­rin da­xi­li­nə yer­ləş­dir­mək­dən qa­zanc əl­də edə bi­lər.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:

 

1. A.N. Abbasbəyli, P.Q. Darabadi, Ə.G. İbrahimov, Konfliktologiya. B., 2006.

2. Ovçinnikov V.S. Politiçeskie kon­flik­tı v mejdunarodnıx ot­no­şe­ni­əx i puti ix  razreşeniə. M.,1990.

3. Maunev A.A. Gtnopolitiçeskie kon­flik­tı: priroda, tipoloqiə i puti ure­qulirovaniə // "Soüialğno-po­li­ti­­çeskiy jurnal". M., 1996, ¹ 4.

4. Le Bon Q. Psixoloqiə narodov i mass. SPb., 1995.

5. Taylor D.M., Moghaddam P.M. Theo­ries of Intergroup Relations : In­ter­na­ti­onal and Social Psychological Pres­pec­tives. N.Y., 1987.

6. Stern P. Why dopeople Sacrifice for their nations? Political Psychology, N.Y., 1995.

7. Pruitt D. Rubin J. Social conflict : escalation, stalement, settlement. N.Y., 1984.

8. Schelling T.C. The Strategy of Conflict Cambridge, 1960.

MÜNDƏRİCAT

Ибрагим Кулиев, Азад Ибрагимли. Конституционность полномочий Президента Азербайджанской Республики и его взаимодействие с Конституционным Судом
Rəsmi sənədlər
 
The chairman of scientific council


PAŞAYEV A.M.

Hava haqqında
Diqqət

Müəlliflə redaksiyanın mövqeyi uyğun olmaya bilər.

Göndərilən əlyazmalar, fotolar geri qaytarılmır.