08.24.2017 08:52
XƏBƏR MENYUSU
Axtar
...
№ 1
2004-cü ilin dekabr ayından çıxır.
Təsisçi
Azərbaycan Beynəlxalq Avtomobil Daşıyıcıları (ABADA) İctimai Birliyi
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Hüquqi Şəxslərin Dövlət Qeydiyyatı üzrə Bakı Bölgə Şöbəsində 16 sentyabr 2004-cü il tarixdə dövlət qeydiyyatına alınmışdır.

ŞƏHADƏTNAMƏ: 0104-P72-40981

Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya yolunda – Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və

Azərbaycan reallıqları

 

 

 А.М.Мəhərrəmov,  

 BDU  «Gömrüк işinin təşkili və idarəetmə»

 kaferdrasının desenti, i.en.

 

 

                Мягалядя ÜТТ-нин йаранмасыны шяртляндирян реал амилляр вя бу универсал бейнялхалг тяшкилатын ТТБС-дян тюрянмясинин тарихи йоллары нязярдян кечирилир. ÜТТ-йя гябул едилмянин проседур гайдалары, щабеля тяшкилата там щüгуглу üзв олманын мярщяляляри эюстярилмишдир. Азярбайъан Республикасынын ÜТТ-йя дахил  олмасынын ваъиблийи тящлил едилмишдир.

 

 

Ümumdünya Ticarət Təşkilatı dünya ticarətinin tənzimlənməsində mühüm rola malik olan universal təşkilatdır. Onun yaranması beynəlxalq ticarətdə mövcud olan zidiyyətlərdən irəli gəlmişdir. Məlum olduğu kimi, beynəlxalq ticarət münasibətlərinin tənzimlənməsi zərurəti hələ 1929-1933-cü illərdə baş verən dünya iqtisadi böhranı zamanı yaranmışdır. Belə ki, həmin illərdə dünya səviyyəsində ticarət münasibətlərini tənzimləyən beynəlxalq təşkilatın olmaması beynəlxalq ticarətin həcmini 50%-ə qədər azalmasına səbəb olmuşdur g4,138ı.

Artıq 1944-cü ildə ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində keçirilən beynəlxalq konfrans zamanı Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı kimi nəhəng beynəlxalq maliyyə institutlarının yaradıldığı zaman g4,139ı dünya ticarət münasibətlərini yerinə yetirən bir təşkilat da yaradılmalı idi. Lakin, belə bir təşkilatın yaradılması konfrans iştirakçıları tərəfindən razılıq əldə olunmaması baxımından  yaradılmadı və yalnız 1947-ci ildə dünyanın 23 inkişaf səviyyəsi yüksək olan dövlətin razılığı ilə Tarif və Ticarət üzrə Baş Saziş qəbul edildi g5,20ı. 1 yanvar 1948-ci ildə bu saziş qüvvəyə mindi g6,26ı. Qeyd edək ki, Tarif və Ticarət üzrə Baş Saziş (TTBS) Beynəlxalq Ticarət Təşkilatının nizamnaməsinin ratifikasiyası prosesi başa çatana qədər fəaliyyət göstərməli və sonra onun bir hissəsinə çevrilməli idi. Lakin bir neçə dövlət və Avropa İqtisadi Birliyi parlamentləri TTBS-in nizamnaməsini ratifikasiya etmədi. Buna səbəb səslərin bölüşdürülməsi prinsipi idi. Belə ki, ABŞ hesab edirdi ki, hər bir dövlətin dünya ticarətində payına uyğun səs çoxluğu olmalıdır. Avropa İqtisadi Birliyi dövlətləri isə hər ölkənin bir səsi prinsipini müdafiə edirdi. Ona görə də TTBS çərçivəsində gedən danışıqlar 1947-ci ildən 1993-cü ilə qədər 8 ticarət raundu keçirilmişdir g5,22ı. Bu danışıqlar nəticəsində əldə olunan ən böyük uğurlar tarif tənzimlənməsi sferasında idi. Danışıqlara əsasən ən əlverişli şərait yaratma rejiminə görə heç bir ölkənin məhsullarının idxal şərtləri istənilən digər bir dövlətin malları üçün yaradılan şərtlərdən sərt olmamalıdır. Əgər TTBS daxilində gömrük ittifaqları və azad ticarət zonaları yaradılsa belə bu prinsip üçüncü ölkələrə tətbiq olunmamalıdır. TTBS çərçivəsində milli rejim də fəaliyyət göstəriridi ki, onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bu daxili bazarda xarici subyektlər üçün yaradılan şəraitdən sərt olmamalıdır.

TTBS-in fəaliyyət müddəti həyata keçirilən danışıqların raundlarında gündəliyə çıxarılan əsas məsələlər aşağıdakı kimi idi.

1947-ci ildə Cenevrə raundunda, 1949-cu il Annesi raundunda, 1950-ci il Torgi raundu və 1956-cı ildə yenə Cenevrə raundunda başlıca olaraq gömrük tarifinin aşağı salınması; 1960-1961-cı illərdə (Dilland raundu) yenə Cenevrə raundunda tariflərin aşağı salınması və antidempinq məcəlləsinin hazırlanması; 1973-1979-cu illərdə Tokio şəhərində keçirilən Tokio raundu çəçivəsində tarifin aşağı salınması, qeyri-tarif tədbirlərinə aid məcəllələrin hazırlanması; 1986-1994-cü illər (Punta del Estada) Uruqvay raundunda tarifin aşağı salınması, TTBS mexanizminin mürəkkəbləşdirilməsi, ÜTT-nın yaradılması haqqında razılığın əldə edilməsi üzrə məcəllənin hazırlanması məsələlərinin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu g5,23-25ı.

Qeyd edək ki, həyata keçirilən danışıqlarda ağırlıq mərkəzinin tarif tədbirləri üzərinə salınması real həyatda öz bəhrəsini verdi. Belə ki, əgər 1945-1947-ci illərdə orta tarif dərəcələri 40-60% təşkil edirdisə, 90-cı illərdə bu 3-5%-ə enmişdir g7,32ı. Tarif dərəcəsinin aşağı salınma mexanizmi ən əlverişli şərait yaratma yaratma rejiminin prinsiplərinə əsaslanırdı. Belə ki, ölkələrin bir-birinə tətbiq etdikləri qarşılıqlı güzəştlər avtomatik olaraq təşkilata üzv olan üçüncü ölkələrə də tətbiq olunurdu. Bu onunla əlaqədar idi ki, tarif dərəcələrinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salınması mexanizmi ən əlverişli şərait yaratma rejiminin prinsiplərinə əsaslanırdı.

Məlum olduğu kimi TTBS-ın Tokio raundunda gündəliyə çıxarılan məsələlərdən biri qeyri-tarif tədbirləri ilə bağlı idi. Bu tədbirin tətbiqi onunla bağlı idi ki, tarif dərəcələrinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salınması ölkələrin daxili bazarında müdafiə funksiyasını pozmuşdur. Artıq tarif tənzimlənməsi ölkə üçün əvvəlki effekti vermirdi. Bununla da, ölkələrin xarici iqtisadiyyat sferasında qeyri-tarif tədbirlərinin tətbiqi daha müntəzəm xarakter almışdır.

Artıq Tokio raundunda tarif dərəcələrinin aşağı salınması üzv ölkələrin müəyyən etdikləri siyahı əsasında həyata keçirilirdi. Siyahı elə tərtib olunurdu ki, bu zaman tarif dərəcələrinin aşağı salınmasından dövlət büdcəsinin itirdiyi məbləğ onun ixracatçılarının qarşılıqlı öhdəlik götürdükləri ölkələrə mal ixracından qazandıqları əlavə gəlirə bərabər olurdu.

Tokio raundunda qəbul olunmuş “Malın gömrük dəyəri haqqında Məcəllə”-də göstərilirdi ki, rüsumlar və digər vergi ödənişləri hesablanarkən vergiqoyma bazası kimi malın real qiyməti və müqavilədə göstərilən satış qiyməti götürülürdü. Əlavə xərclərin (qablaşdırma, fraxt və s. bağlı xərclər) nəzərə alınması məsələsi isə razılaşmada iştirak edən ölkələrin öz sərəncamına buraxılırdı. Tokio raundunda ənənəvi tarif tədbirləri ilə yanaşı milli iqtisadi siyasətin bir çox istiqmətləri (daxili vergiqoyma sistemini subsidiyalaşdırma) müzakirə olunmuşdu və bir neçə adda məhsulların xarici ticarətin xüsusi rejimi müəyyən edildi ki, bu da onunla bağlı idi ki, müəyyən qrup dövlətlər TTBS-ə üzv olarkən bu sahələrdə imtiyaz tələb edirdi.

Tokio raundunda müzakirə edilən əsas məsələlərdən biri də beynəlxalq ticarətə dair ticari-siyasi mühitin yaradılması ilə bağlı idi. Bu məqsədlə Baş Saziş çərçivəsində yeni prinsiplərin, qaydaların və hüquqi normaların yaradılması istiqmətində iş aktivləşdirildi.

Ümumiyyətlə, Tokio raundu 12-14 sentyabr 1973-cü ildə Yaponiya Xarici İşlər Nazirinin sədrliyi ilə Tokio şəhərində keçirilmiş və 1979-cu ilə qədər müntəzəm müşavirələr keçirilmiş raundun nəticəsində aşağıdakı yeni sənədlər qəbul olunmuşdur g7,34ı: 1) ticarətdə texniki baryerlər haqqında razılaşma; 2) TTBS-nın VI maddəsinin tətbiqi haqqında razılaşma (Antidempinq məcələsi); 3) TTBS-ın VIII maddəsinin tətbiqi haqqında razılaşma (Gömrük dəyəri məcəlləsi); 4) idxalın lisenziyalaşdırılması üsulları haqqında razılaşma; 5) Subsidiyalar və kompensasiya rüsumları haqqında razılaşma.

TTBS-nın əsas xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarət idi ki, TTBS-ə üzv olan hər bir dövlət öz milli qanunvericiliyini maksimum mümkün olacaq dərəcədə uyğunlaşdıra bilərdi. Lakin, ÜTT-nın yaradılması haqqında razılaşmada isə göstərilirdi ki, hər bir üzv ölkə öz qanunvericiliyini tam olaraq təşkilatın tələblərinə uyğunlaşdırmalıdır.

Təşkilatın tarixində dönüş nöqtəsi olan Uruqvay raundu 1986-cı ilin sentyabrında başladı və 1994-cü ilə qədər bir sıra müşavirələr keçirilərək beynəlxalq ticarətə dair bir sıra qərarlar qəbul edilmişdir g3,17ı.

TTBS-ın fəaliyyət prinsiplərinə gəldikdə onun iş mexanizmi aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır: 1) ticarətdə diskriminasiyaya yol verməmə, idxal, ixrac və tranzit ticarət əməliyyatlarında qarşılıqlı olaraq əlverişli şərait yaratmaq və milli rejimlərin tətbiqi; 2) milli iqtisadiyyyatın müdafiəsində yalnız tarif tədbirlərinin tətbiqi, qeyri-tarif tədbirlərin yolverilməzliyi; 3) çoxtərəfli danışıqlar prosesində tarif dərəcələrinin proqressiv dərəcədə azaldılması; 4) İEOÖ ilə ticarətdə preferensional rejimin tətbiqi; 5) yaranan ticarət mübahisələrinin danışıqlar yolu ilə həlli; 6) həyata keçirilən ticarət siyasi güzəştlərin qarşılıqlı olması.

Qeyd edək ki, 1994-cü ildə TTBS-in ÜTT-na çevrilməsi prosesi başa çatdı.

TTBS-in ÜTT-na çevrilməsinin səbəbləri bunlardır: 1) beynəlxalq ticarət elə bir səviyyəyə çatmışdır ki, daimi fəaliyyət göstərən təşkilata ehtiyac duyulurdu; 2) TTBS-in qaydaları yalnız əmtəələrin alqı-satqısının tənzimlənməsinə aid idi, ancaq dünya xidmət bazarı, intelektual mülkiyyətin ticarətinin inkişaf etdiyi bu kimi sahələrin tənzimlənməsinə artıq böyük ehtiyac yaranmışdır; 3) TTBS çərçivəsində ticarət mübahisələrinin tənzimlənməsi prosesi çox mürəkkəb və qeyri-səmərəli idi, buna görə də bu sahədə yeni qaydalar yaradılmasına tələb yaranmışdır.

Artıq 1 yanvar 1995-ci ildən ÜTT fəaliyyətə başladı. Təşkilatın qərargahı Cenevrədə yerləşir g3,11ı.

ÜTT-nin əsas məqsədi dünya ticarətində idxal rüsumlarının səviyyəsini ardıcıl olaraq aşağı salmaq, kəmiyyət və digər qeyri-tarif məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması, tarif metodlarından istifadə etməklə ticarəti liberallaşdırmaqdır.

ÜTT-nin prinsip və qaydaları əsasən aşağıdakılardır:

Qeyri-diskriminasiya əsasları ilə ticarətdə qarşılıqlı surətdə daha əlverişli rejimin tətbiq edilməsi, xarici mənşəli xidmət və mallara qarşılıqlı surətdə milli rejimin tətbiqi, ticarət mübahisələrinin məsləhətləşmələr yolu ilə həll edilməsi, ticarətdə ayrı-seçkiliyə yol verməmək və s.

ÜTT-nin əsas vəzifəsi çoxtərəfli ticarət danışıqlarının Uruqvay raundu (1986-1994-cu illərdə keçirilmişdir.)  nəticəsində formalaşmış Sazişlər Paketinin əsasında üzv ölkələrin beynəlxalq ticarətdə iqtisadi münbasibətlərini tənzimləməkdən ibarətdir.

ÜTT-nin funksiyasına aşağıdakılar daxildir:

1) Uruqvay raundunun bütün sazişlərinin və gələcəkdə imzalanması nəzərdə tutulan sazişlərin qəbul edilməsi və yerinə yetirilməsinin təşkili;

2) İmzalanmış və Nazirlər Konfransında daha geniş problemlərə aid olan məsələlər üzrə ÜTT üzvləri arasında danışıqların təşkili;

3) ÜTT üzvləri arasında mübahisəli və konfliktli vəziyyətlərə baxışın təmin edilməsi və üzv dövlətlərin ticarət siyasətinə mütəmadi nəzarətin təşkilinin təmin edilməsi;

Qeyd edək ki, ÜTT-yə daxil olan bütün üzv dövlətləri “çoxtərəfli ticarət sazişləri” adı altında birləşən sazişlərin və digər sənədlərin yerinə yetirilməsi üzrə öhdəlikləri qəbul edirlər.

Hazırda ÜTT-nin 137 tam hüquqlu üzvü vardır. Bütövlükdə ÜTT-də müxtəlif formalarda 170-dən çox dövlət iştirak edir. 20-dən çox dövlət baş sazişə qoşulma mərhələsindədir. Azərbaycan ÜTT-də müşahidəçi statusunda iştirak edir. Bütövlükdə 30-dan artıq ölkə ÜTT-nin müşahidəçi ölkəsi kimi fəaliyyət göstərir g2,43ı.

ÜTT-yə qəbul edilmə prosedurları uzun illik təcrübəsi nəticəsində formalaşmış, kifayət qədər mürəkkəb və bir neçə mərhələdən ibarətdir. Üzv olan ölkələrin təcrübəsi onu da göstərir ki, qəbul prosesi ən azı 3-4 il, bəzi hallarda isə bundan da çox vaxt apara bilər.

Tarif güzəştləri siyahısı danışıqları başlanana qədər movcud olan ayrı-ayrı gömrük rüsum dərəcələrini və dövlətlərin danışıqlar gedişində əlaqələndirməyə razı olduğu dərəcələri özündə əks etdirir. Bunu etməyin bir neçə mümkün yolu mövcuddur: mövcud rüsum dərəcələrini (məsələn, 10% və ya “0” dərəcəsində) müəyyənləşdirmək; mövcud rüsum dərəcələrini aşağı salmaq və yenin səviyyəsini əlaqələndirmək; limitləşdirilmiş vahid rüsum dərəcəsini müəəyən etməik.

Bu danışıqlar nəticəsində rüsum dərəcəsi aşağı salınmış səviyyədən yüksək olur. Misal üçün, əvvəlki səviyyə 10%, aşağı salınmış 6%, ancaq limitləşdirilmiş 8% olur. Bu onu göstərir ki, dövlət tarif protokolu üzrə öz vəzifələrini pozmamaqla rüsum dərəcələrini 8%-ə qədər manevr etmək imkanı əldə edir.

Bütövlükdə ticarətdə maneələrin aşağı salınması üzrə hər bir razılaşdırılmış tarif dərəcələri üzrə vəzifələri göstərən protokol TTBS 94-cü və Mərakeş protokolunun əlavəsidir.

Qeyd etməliyik ki, TTBS yarıməsrlik tarixi dövründə danışıqların texnika və metodikasını, həmçinin qarşılıqlı surətdə tarif güzəştlər sistemini formalaşdırıb. Hazırda bütün bunlar tam həcmdə ÜTT-də keçib və onun əsas funksiyalarından biri olub. ÜTT çərçivəsində gömrük rüsumlarının aşağı salınması haqqında çoxtərəfli danışıqlar prosesində rüsumların qarşılıqlı surətdə aşağı salınması ikitərəfli xarakter daşıyır. Birinci halda dövlətlər tariff güzəştləri siyahısında sadalanan konkret əmtəələr üzərində rüsumun qarşılıqlı surətdə aşağı salınması barədə danışıqlar aparılır. Əldə edilən nəticələr daha əlverişli rejim əsasında digər dövlətlərə yayılır.

Aparılan danışıqlar bütün iştirakçıları əhatə edir ki, onun nəticələri həmin anda bütün iştirakçılara şamil edilir. Adətən, çoxtərəfli danışıqlara daha ümumi məsələlər aid olur. Qeyd edək ki, qrup və ikitərəfli danışıqlar rüsumunun aşağı salınmasına aid olan mallar və ayrı-ayrı əmtəələrə tətbiq olunan rüsumların aşağı salınmasının konkret dərəcəsini müəyyən edir. O da nəzərə alınmalıdır ki, ikitərəfli və qrup şəklində gedən danışıqlarda daha əlverişli rejimlə əlaqədar bütün dövlətlərə tarif danışıqlarının nəticələrinin yayılmasına nəzarət edilməsi bəzən problemlərin yaranması ilə müşaiyyət olunur ki, bud a nəticə etibarilə danışıqların iştirakçısı olmayan dövlətlərdən hər hansı biri ikitərəfli qrup səviyəsində razılaşdırılmış tariff güzəştlərindən müəyyən mənada yararlana bilər. TTBS-da yaranan və ÜTT-də keçən tariff danışıqları prosedurasının sorğu və təkliflər prosedurası adını alan mühüm bir xüsusiyyəti də var ki, bu sorğu oluna biləcək güzəştklər siyahısı ilə müşahidə olunan, digər ölkələrə yönəlmiş siyahını danışıqların hər bir iştirakçısı ilə aparır.

ÜTT-də sorğu-təkliflər sistemi üzrə danışıqlar bir qayda olaraq ikitərəfli əsasda gedir. Onların nəticələri isə daha əlverişli rejim əsasında digər dövlətlərə yayılır. Başqa ölkələrin qarşılıqlı güzəştləri və öhdəlikləri ilə bağlı həlledici münasibətlər adətən bütün ikitərəfli danışıqlar qurtardıqdan sonar müəyyən edildiyinə görə bu danışıqlarda iştirakçı ölkələri üçün müəyyən çətinliklər yaradır. Buna görə də ÜTTS çərçivəsində danışıqların yekun nəticələri bütün razılaşmaların və sazişlırin daxil olduğu paketdə rəsmiləşdirilir.

Azərbaycan Respublikasının ÜTT-yə üzvolma prosesi 1997-ci ilin iyun ayından        AR-hökumətinin ÜTT-yə üzvolma niyyətini bildirməsi ilə başlamışdır və bu tarixdən ÜTT-yə müşahidəçi kimi dəvət olunmuşdur.

Bundan sonra Azərbaycan Respublikasının xarici iqtisadi fəaliyyətinin bütün aspektlərini əhatə edən “Xarici ticarət rejimi haqqında Memorandum”u hazırlamış və     1999-cu ilin 22 martında ÜTT-nın Cenevrədəki katibliyinə təqdim olunmuşdur və üzv ölkələr arasında yayılmışdır. ÜTT-nın qaydalarına uyğun olaraq, Katiblikdə Azərbaycan Respublikasının üzv olması ilə əlaqədar müvafiq İşçi Qrupu yaradılmışdır.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1999-cu il 23 iyul tarixli 160 saylı “Azərbaycan Respublikasında ticarətin tənzimlənməsi sahəsində əlavə tədbirlər haqqında” fərmanı ilə təsdiq edilmiş,g1,1510-1511ı Azərbaycan Respublikasında 1999-2002-ci illər üçün ticarətin inkişafı üzrə Dövlət proqramında Ümumdünya Ticarət Təşkilatına qəbul prosesinin sürətləndirilməsi əsas tədbirlərdən biri kimi göstərilmişdir, həmin fərmanın icrası məqsədilə Nazirlər Kabinetinin 266 saylı sərəncamı ilə on beş nazirlik və təşkilatın nümayəndələrindən ibarət müvafiq Əlaqələndirmə Qrupu yaradılmışdır.

Qeyd edək ki, ÜTT-yə üzvolma prosesini şərti olaraq iki mərhələyə bölmək olar.Bunlardan Birincisi - “məlumat” mərhələsidir. Burada üzv olmaq niyyətində olan ölkə danışıqlar zamanı ÜTT-nın üzvü olan ölkələrin iqtisadiyyatı, o cümlədən ticarət sistemi ilə tanış olur. Üzv ölkələr isə, öz növbələrində, nazmizəd ölkəmi hərtərəfli və çox diqqətlə öyrənir, onun soyasi və iqtisadi vəziyyəti haqqında məlumat əldə edirlər.

Azərbaycan Respublikası hal-hazırda məhz bu mərhələdədir. İkinci mərhələ alınan məlumatlar əsasında konkret danışıqların keçirilməsini nəzərdə tutur. Bir qayda olaraq, bunlar ikitərəfli danışıqlar şəklində aparılır və tarif güzəştlərini əhatə edir.

Bu mərhələdə ölkənin qarşısında ÜTT-nin bütün fəaliyyət dairəsini əhatə edən ümumiləşdirilmiş danışıqlar mövqeyinin işlənilməsi meydana çıxır. Göstərilən mövqe həm, Azərbaycanın gələcək danışıqlarda tərəf müqabillərinin ticarət maraqlarını məntiqə uyğun şəkildə nəzərə almalı, həm də üzvolma prosesi zamanı ÜTT-nin üzvü olan ölkələrinyerli bazara daxil olmasında yaranan problemlərin tənzimlənməsi və həllinə yönəldilməlidir. Bu Azərbaycanın milli maraqlarına, o cümlədən iqtisadi təhlükəsizliyi baxımından, tam mə’nada uyğun olmalıdır.

Bundan əvvəl mütəxəssisləri cəlb etməklə gələcək ikitərəfli və çoxtərəfli danışıqlarda əsas götürüləcək tariflərlə idxalın tənzimlənməsinə, xidmətlərin yerli bazarlara daxil olmasına aid Azərbaycanın potensial öhdəlikləri və güzəştləri müəyyən edilməli, ticarət tərəf müqabillərilə mümkün olan qarşılıqlı şərtlərin variantları formalaşdırılmalıdır.

Ölkənin strateji maraqlarını əsas tutaraq, Azərbaycan Respublikasının mövqeyi danışıqlarda əsasən aşağıdakı istiqamətlərdə qurulur:

1)ÜTT-yə üzvolma zamanı Azərbaycana,digər inkişaf etməkdə olan və keçid iqtisadiyyatlı digər ölkələr kimi ədalətli və bərabər şərtlər verilməlidir.

2)İqtisadiyyatda iqtisadi islahatlar və idarəetmə strukturunun dəyişdirilməsi ilə əlaqədar mövcud olan çətinliklər üzv olma zamanı mütləq nəzərə alınmalıdır.

3)ÜTT-nin üzv olan ölkələrin qəbul olunan ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana qarşı tələbləri heç bir mənada real yerli sektorun inkişafına maneçilik yaratmamalıdır. Əksinə, danışıqlar zamanı sənayenin və xidmətlərin yenidən formalaşan e’mal sahələri üçün bərabər rəqabət şərtlərinin tə’min edilməsi əsas istiqamətlərdən biri olmalıdır. Eyni zamanda ÜTT-nin əsas sazişlərinin müddəalarının həyata keçirilməsi üzrə Azərbaycan əlverişli vaxt məhdudiyyətləri əldə etməlidir.

Üzvolma prosesində ən mürəkkəb və eyni zamanda inkişaf etmiş ölkələr üçün daha çox maraq doğuran sahə kənd təsərrüfatıdır. Qeyd edək ki,ölkələrin əksəriyyətində kənd təsərrüfatına dövlət tərəfindən müvafiq subsidiyalar ayrılır ki,bu da öz növbəsində idxalçılar üçün bazara daxil olmaqda problemlər yaradır. Bu sahədə Azərbaycanın ÜTT ilə danışıqlardakı siyasətinin əsas istiqaməti bir müddət ərzində kənd təsərrüfatının inkişafı üçün subsidiyaların alınmasına yönəldilməlidir. Burada onu nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan nisbətən yaxın bir vaxtda dövlət tənzimlənən iqtisadiyyatdan uzaqlaşmışdır ki, bu da təbii olaraq aqrar sektorda öz təsirini daha qabarıq şəkildə göstərir.

Aparılan danışıqlar zamanı əsas məsələlərdən biri kimi bank sektoru, turizm, siğorta, telekommunikasiyalar və s. kimi xidmət sahələri göstərilə bilər ki, xarici investorların diqqəti hazırkı şəraitdə daha çox adı çəkilən xidmətlər sahəsinə istiqamətlənir. Bu da həmin sektordakı böyük maliyyə dövriyyəsi ilə izah olunur. Zənnimizcə, danışıqlar zamanı xidmətlər üçün yerli bazara daxil olma məsələlərinə gəldikdə ilk dövrlərdə mərhələlər üzrə tədbirlərin görülməsi daha məqsədəuyğundur. Bununla belə, nəinki yerli müəssisələrin rəqabət qabiliyyətinin zəif hesab olunduğu sahələrdə liberallaşma tam açıqlıq istiqamətində aparılmalıdır, hətta rəqabətə davamlı hesab olunan xidmət sahələrində həddindən artıq açıqlıq milli istehsalçının sıxışdırılmasına gətirib çıxara bilər.

Üzvolma prosesində razılaşdırılmış və ölkənin ticarət siyasətinə uyğunlaşdırılmış mövqe nəinki ÜTT-nin katibliyində çoxtərəfli danışıqlar və işçi qrupunun yığıncaqlarında müzakirə edilir, hətta ikitərəfli və sair formalarda,bütün marağı olan ticarət partnyorlarının cəlb edilməsi ilə danışıqlar zamanı müdafiə edilir ki,bu da ən əhəmiyyətli məsələlərdən biri kimi qeyd olunmalıdır.

Ümumiyyət Azərbaycanın ÜTT-na daxil olmasının konkret nəticələrinə münasibətdə mövcud fikirləri 2 istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:

Bir qrup mütəxəssislər respublikamızın ÜTT-na daxil olmasını milli iqtisadiyyat üçün mənfi nəticələrə gətirib çıxaracaq lüzumsuz bir addım kimi qiymətləndirirlər və  öz fikirlərini aşağıdakılarla əsaslandırırlar:

1.        ÜTT-ı üzv ölkələrin hökumətlərinə dövlət siyasətini diktə edir – bu fikir qismən doğru hesab edilə bilər, çünki təşkilat üzvlərin hər hansı bir üzvə xarici ticarət siyasəti diktə etməsi ümumi səsverməsi ilə müəyyən olunur. Super güc olan dövlətlər isə öz nüfuzlarından istifadə edərək əksər zəif dövlətləri öz ətraflarına yığır və təşkilatı qismən öz iradələrinə tabe edirlər. Lakin əgər Azərbaycan təşkilata daxil olarkən bir sıra tarif və inzibati alətləri istifadə etmək hüququnu əlində saxlayarsa bu amil respublikamızın ÜTT-yə daxil olmasının mənfi hesab edilməsi üçün əsas ola bilməz.

2.        ÜTT-yə üzvlük müstəqil xarici ticarətin sonudur – beynəlxalq birliyi dövlətlərin deyil iqtisadi güclərin və transmilli korporasiyaların idarə etdiyi müasir dünyada onsuz da bütün dövlətlər nisbi müstəqil xarici ticarət aparırlar. Buna görə də belə üzvlüyün müstəqil xarici ticarət üçün son olması fikri real deyil.

3.        ÜTT-na daxil olarkən bütün daxili bazar xarici istehsalçıların əlinə keçəcək və dövlət liberal siyasət yürütdiyindən bütün xırda milli istehsal və xidmət sahələrinin mövcudluğuna son qoyulacaq – irəli sürülən bu fikir düzgün bir məntiqdən irəli gəlir və tam doğrudur. Lakin, burada onu da görmək lazımdır ki, axı dövlət bəzi sahələri itirirsə də, digər yeni sahələr əldə edir və bu sahələrin inkişafı göstərilən itkiləri nisbətən də olsa kompensasiya etməyə imkan verir. Bu itkilərin və gəlirlərin nisbəti isə dövlət tərəfindən əvvəlcədən dəqiq bilinə bilməsə də, heç olmazsa proqnozlaşdırılmalıdır.

4.        ÜTT-nın üzvləri üçün iqtisadi mənafelər maraqlıdır və onlar digər üzvlərin ekologiyasının, sağlamlığının, təhlükəsizliyinin və inkişafının qeydinə bir o qədər də qalmırlar – Gətirilən bu arqument də bəzi hallarda özünü doğrultsa konkret olaraq Azərbaycana münasibətdə onun üzərində fikir formalaşması düzgün deyil. Çünki, ən azından ÜTT daxilində ekoloji, sağlamlıq və təhlükəsizlik standartları Azərbaycanın bu sahələrdə müəyyən etdiyi milli standartlarından yüksəkdir. İnkişaf məsələsinə gəldikdə isə, hər hansı bir üzvün inkişafı elə təşkilatın inkişafı deməkdir ki bu da bütün üzvlər üçün maraqlıdır.

5.        Kiçik ölkələr ÜTT-nda gücsüzdürlər – Bu fikir isə tamamilə yanlış fikirdir. Çünki ÜTT tərkibində bütün üzvlər bərabər hüquqa malikdirlər və bu heç nə ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Sadəcə olaraq ÜTT çərçivəsindən kənarda böyük siyasi, iqtisadi və hərbi nüfuza malik olan ölkələr müxtəlif təsir alətlərindən istifadə edərək kiçik dövlətləri təşkilat daxilində onların maraqlarını müdafiə etməyə ya stimullaşdırır, ya da məcbur edirlər. Bu isə qurum daxilində kiçik dövlətlərin gücsüzlüyü təəsüratını yaradır.

6.        ÜTT daha zəif iqtisadiyyata malik ölkələrin təbii sərvətlərinin güclü iqtisadiyyatı olan ölkələrin xeyrinə yenidən bölgüsünü leqallaşdıran (qanuniləşdirən) bir qurumdur – Azərbaycanın ÜTT-na daxil olmasını mənfi qiymətləndirən mütəxəssislərin gətirdikləri bu sübut çox əsaslı bir dəlildir və yuxarıdakı sübutlardan fərqli olaraq biz buna qarşı heç bir fikir söyləyə bilmərik, çünki bu fikir tam reallığı əks etdirir və onun inkar edilməsi qeyri-mümkündür.

İkinci qrup mütəxəssislər və o cümlədən də biz isə respublikamızın ÜTT-na daxil olması istiqamətində atdığı bütün addımları müsbət və milli iqtisadiyyatın inkişafı üçün zəruri addım kimi qiymətləndiririk. Nəyə görə belə qiymətləndirmə apardığımızı və respublikamızın ÜTT-yə daxil olmasının yalnız onun xeyrinə olduğunu biz aşağıdakılarla əsaslandıra bilərik :

1.       ÜTT-yə daxil olmaqla respublikamızda satış bazarı xeyli genişlənəcək və yeni istehsal və xidmət sahələri spektri yaranacaq ki, bunların da hamısı yalnız milli istehlakçıların maraqlarının təmin olunmasına yönəlir. Bundan başqa belə artım və çoxluq əlverişli rəqabət mühiti yaradır ki, bu da qiymətlərin aşağı düşməsinə və əhalinin yaşayış səviyyəsinin qalxmasına səbəb olacaq;

2.       ÜTT üzvləri olan digər ölkələrin istehsalçıları ilə milli istehsalçılarımız arasında yüksək səviyyəli rəqabət mühiti yaranacaq ki, bu da milli iqtisadiyyatımızda güclü istehsalçıların yaranmasını şərtləndirəcək. Lakin, burada əks effekt də mümkündür.  Çünki respublikamızın üzvlüyünün ilkin dövründə güclü iqtisadiyyatı olan ölkələrin transmilli korporasiyaları arasında inhisarçı razılaşmalar nəticəsində ölkəmizdə milli istehsalçıların tam məhvi və bunu nəticəsində qiymətlərin (xüsusilə də kütləvi tələbat mallarına) öz real səviyyələrindən xeyli yuxarı qalxma ehtimalı təşkilat daxilində bu münasibətləri tənzimləyən aktların olmaması səbəbindən çox böyükdür.

3.       Milli istehsal və xidmət infrastrukturunun sürətli inkişafı;

4.       ÜTT-yə daxil olma ölkəmiz üçün çox zəruri olan mütərəqqi texnologiyanın respublikamızda yayılmasına təkan verəcək

5.       Respublikamızın milli iqtisadiyyatı üçün əngələ çevrilən və bütün postsovet ölkələri üçün xarakterik olan kölgə iqtisadiyyatı ÜTT-nın ölkəmizə gətirdiyi şəffaf və təminatlı leqal iqtisadi siyasətlə tədricən ortadan qalxacaq və s.

Hazırda ÜTT-na respublikamızın üzvlüyü məsələsi yalnız hökumət səviyyəsində gedir və ÜTT-nın respublikamız qarşısında hələlik konkret tələblər qoymasından danışmaq olmaz. ÜTT ilə Azərbaycan arasında olan danışıqlar hələ ki, tövsiyələr səviyyəsindədir ki, ÜTT-nın bu təşkilata daxil olmaq üçün Azərbaycana verdiyi tövsiyələr aşağıdakılardan ibarətdir:

1. Ölkəmizdə milli kənd təsərrüfatını xarici rəqabətdən qorumaq və onun inkişafına şərait yaratmaq üçün idxal kənd təsərrüfatı məhsullarına tətbiq etdiyimiz gömrük rüsumlarını tədricən aradan qaldırmalıyıq. Qeyd edək ki, bu tövsiyənin yerinə yetirilməsi ölkəmizə ucuz qiymətlərlə kütləvi kənd-təsərrüfatı məhsulları gələcək ki, bu da qiymətlərin aşağı düşməsinə və vətəndaşımızın istehlak səbətinin əvvəlkinə nisbət daha çox təmin olunmasına səbəb olsa da milli kənd təsərrüfatımız bu səviyyədə rəqabətə hələ davamlı olmadığı üçün onun iflası qaçılmazdır. Onların iflası isə ölkəmizdə işsizliyin artması və neçə illərdir ki, kənd təsərrüfatına yönəldilən dövlət proqramının və milyon manatlarla vəsaitin itməsi deməkdir.

2. Ölkəmizin ödəniş və hesabatlar sisteminin şəffaflaşdırılması və kölgə iqtisadiyyatının ləğvi üçün tədricən ölkəmizə beynəlxalq bankların və digər maliyyə qurumlarının nümayəndəliklərin gəlməsinə şərait yaratmalıyıq.

Bu tövsiyənin yerinə yetirilməsi respublikamız üçün heç bir çətinlik törətmir çünki, hökumətin əvvəlcədən maliyyə-bank sistemindəki sərt siyasəti nəticəsində hazırda milli bank sistemindəki vəziyyəti bu proses üçün qənaətbəxş hesab etmək olar və əlavə olaraq azərbaycan vətəndaşlarına daha müasir bank və maliyyə xidmətlərinin göstəriləcəyini, habelə bu sahələrdə xidmətlərin qiyməti aşağı düşəcəyini nəzərə alsaq bu tövsiyəni uğurlu hesab etmək olar.

3. Xarici ticarət sferasına aidiyyatı olan qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi — bu tövsiyə də əsaslı bir istiqamətdir və onun yerinə yetirilməsi ölkəmiz üçün ancaq müsbət nəticələr verə bilər. Çünki hazırkı bu sferadakı qanunvericilik həm respublika daxili, həm də xarici münasibətlərin tənzimlənməsində artıq öz dövrünü başa vurub. Bu tövsiyələrin əsas müddəaları əsasən vergi və gömrük qanunvericiliyinə şamil edilir. 

4. Əqli mülkiyyət obyektlərinə olan hüquqların müdafiəsini təmin etməli və kontrafakt mallarla mübarizəni gücləndirməliyik.

ÜTT-nı respublikamıza münasibətdə verdiyi bu tövsiyənin yerinə yetirilməsi uzun illər tələb edir. Çünki nəzərə alsaq ki, ÜTT yaranandan onun üzvü olan ölkələrdə bu sahədə nə qədər sərt tələblər formalaşmasından asılı olmayaraq belə hallara hələ də rast gəlinir, onda yeni dirçələn Azərbaycan üçün bunun  yerinə yetirilməsinin çətinliyini təsəvvür etmək bir o qədər də mürəkkəb deyil. Azərbaycan Respublikasında hökumət bu tövsiyələrin yerinə yetirilməsi üçün lazımı işlər aparır. Lakin son dövr hadisələri göstərir ki, ÜTT-na daxil olmaq üçün yalnız təşkilatın qoyduğu tələbləri yerinə yetirmək kifayət deyil və bu səbəbdən də Azərbaycanın hətta bütün tələbləri yerinə yetirdiyi halda belə ÜTT-na daxil olmasına ümidlər çox azdır. Belə ki, ÜTT-nın nizamnaməsinə görə müəyyən dövlətin bu təşkilata üzv olmasına hər hansı bir üzv “veto” qoyarsa həmin dövlətin bu quruma üzvlüyündən imtina edilir. Buna görə də nəzərə alsaq ki, 2003-cü il 5 fevraldan təcavüzkar Ermənistan Respublikası bu qurumun tamhüquqlu üzvüdür, onda Azərbaycanın ÜTT-na üzvlüyünün təmin olunacağına bizim nə səbəbdən şübhəli yanaşdığımız məlum olur. Həmçinin də Azərbaycan təşkilata üzv olmaqla onun bütün üzvləri ilə, o cümlədən də işğalçı Ermənistan ilə qurumdaxili xarici ticarət müqaviləsi bağlamış hesab olunur.

Buna görə də fikrimizcə Azərbaycanın ÜTT-na doğru irəliləyişindəki əsas problem məhz bu hesab edilməlidir və onun respublikamızın xeyrinə həll edilməsi üçün indidən işlər aparılmalıdır.

 

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

 

 

1.       Azərbaycan Respublikası qanunvericilik toplusu, №7, 31 iyul 1999.

2.       Дайнеко А.Е., Забавский Г.В., Василевская М.В. ВТО: механизмы, функционирования и практика вступления. Минск,  2006.

3.       Дюмулен И.И. Всемирная торговая организация. М.,  2003.

4.       Крашенникова В.М. Валютное регулирование и валютный контроль. М., 2005.

5.       Основы торговой политики и правила ВТО. Коллектив авторов. М., 2005.

6.       Ремчуков К.В. Россия и ВТО. М., 2002.

7.       Рубинштейн Т.Б. ВТО – практический аспект. М., 2004.

 

 

 

Всемирная Торговая Организация в процессе международной экономической интеграции и реальности Азербайджана

 

 

Магеррамов А.М.,

к.э.н., доцент кафедры «Организация

таможенного дела и управление»

Бакинского Государственного Университета.

 

 

В данной статье указанно реальные определяющие факторы  образования  ВТО и исторический путь возникновения универсальной международной организации от ГАТТ. Конкретно изложены процедуры принятия в членство ВТО, в том числе указаны все  этапы в пути становления полноправного члена ВТО. На последок было проанализировано важность вступления АР в ВТО, показаны все шаги на этом пути,   автор досконально изложил причины вхождения АР а именно отметил все «за» и «против».  

 

 

 

 

The World Trade Organization in the course of the international economic integration and a reality of Azerbaijan 

 

 

A.M.Maharramov,

candidate of economic science, docent of

department of «Management and

organization of custom house »

Baku State University.

 

 

Real defining factors of the establishment of the WTO and a historical way of the existence universal the international organization from GATT are given in this article. Concrete procedures of becoming member of the WTO including all the steps on the way of enjoying the full member of the WTO are indicated. The importance all of the acceptance of the Azerbaijan Republic into the WTO has been analyzed, all the steps on this way have been indicated and author thoroughly states the reasons of acceptance of the Azerbaijan Republic namely notes all the pro’s and con’s.

MÜNDƏRİCAT

Rəsmi sənədlər
 
The chairman of scientific council


PAŞAYEV A.M.

Hava haqqında
Diqqət

Müəlliflə redaksiyanın mövqeyi uyğun olmaya bilər.

Göndərilən əlyazmalar, fotolar geri qaytarılmır.